2 X 1869 urodził się Mahatma Gandhi

Winston Churchill wypowiadał się o nim lekceważąco: „nagi fakir” .Jego „polityczne” metody (posty, modlitwy, bierny opór, walka przez odmowę stosowania przemocy /ahinsa/, głodówki, ludowe marsze) spotykały się z wymownymi spojrzeniami nawet jego najbliższych współpracowników.
Marzyły mu się Indie niepodległe, wolne, sprawiedliwe, kraj nie rozjątrzony konfliktem religijnym. Indie niepodległość uzyskały, Gandhiego zastrzelił religijny fanatyk (1948), hindusi i mahometanie skoczyli sobie do gardeł i tkwią tak w śmiertelnym (pakistańsko-indyjskim) zwarciu do dziś.

Mahatma Gandhi pozostał jednak niekwestionowanym autorytetem moralnym, jest jedną z „iskier wśród nocy”, jak wyraził się poetycko o nim Henryk Elzenberg.

O Gandhim, nie popadając w banał, pisać można tylko w jeden sposób; cytując. Tu zaś ma się dwie drogi; można cytować jego słowa, albo można budować małą antologie wypowiedzi o nim.

Wspominając Gandhiego w naszej rubryczce zaproponować chcemy rozwiązanie drugie, tworząc antologie najmniejszą, utkaną z wypowiedzi dwóch ludzi, którzy własnym życiem do życia Gandhiego próbowali się zbliżyć; Stanisława Vincenza i Henryka Elzenberga.
Tych czytelników zaś, którzy chcieliby przeczytać słowa Gandhiego zachęcamy do poszukiwania w bibliotekach i w antykwariatach jego „Autobiografii”.

„Narażał swe życie nieustannie, oczywiście nigdy w sposób graniczący z samobójstwem. Toteż, kiedy, głównie dzięki sile woli, higienie i konsekwentnej dyscyplinie codziennego życia, wzmocnił odporność swą, żartował, że dożyje co najmniej stu lat „/Vincenz/

„Sam Gandhi jest przedstawicielem niezmiernie rzadkiego typu człowieka-rzadszego może niż typ wielkiego myśliciela albo artysty – który z braku nazwy odpowiedniejszej, wypadnie może określić nieco chwiejnie jako geniusz etyczny. Geniusz etyczny, to przede wszystkim ktoś, w czyim ujmowaniu rzeczywistości  punkt widzenia moralny góruje , ktoś spostrzeżeniowo i uczuciowo nastawiony na fakty moralne tak jak malarz na barwy, muzyk na dźwięki” ./Elzenberg/

„We wprowadzeniu religii do polityki Gandhi zwraca się przeciw przemocy, krzywdzie i wszelkiemu uciskowi, a także przeciw katowi i strachowi jako fundamentom wspólnoty, przeciw niewoli we wszelkiej formie, przeciw pogardzie i władaniu mocą pogardy i w końcu przeciw odsuwaniu ducha do lamusa abstrakcji, muzeów i papierów”/Vincenz/

„Polityka Gandhiego będzie polityką wolną od kłamstwa, a więc także od podstępów, podejść, zasadzek. I będzie polityką wolna od gwałtu. Nie tylko w znaczeniu dosłownym ale w tym właśnie szerokim, wysublimowanym, wewnętrznym (...) a więc i bez wrogich uczuć”/ Elzenberg/

„Gandhi nie jest nieomylny, sprzeciwiać się mu jest dość łatwo, ale przeczyć prawdzie – znaczni trudniej„ /Vincenz/

„Tu jest przeciwwaga dla zła epoki. Ludzie niestępieni na duszy, którzy w tej straszliwej epoce muszą żyć i świat przez nią oglądać, mogliby być skłonni, takim go widząc, odwrócić się i obłożyć go klątwą. Dla tych ludzi Gandhi jest tym, który sprawił, że i epoka i świat ten, jej cieniami omroczony, zszarzały, stały się czymś do przyjęcia, czymś na co poczucie sensu może się zgodzić” /Elzenberg/


* Cytaty pochodzą z esejów; Stanisław Vincenz „Rocznice Gandhiego”, Henryk Elzenberg „Gandhi w perspektywie dziejowej”.